Derleme Makalesi | Açık Erişim
Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi 2026, Clt. 20(55) 52-73
Kuramsal Çerçevede Çocuk Mizacının Gelişimi: Çocukluk Döneminde İlişkisel ve Çevresel Etkiler
ss. 52 - 73
Yayın Tarihi: Mart 31, 2026 | Görüntüleme Sayısı: 0/0 | İndirilme Sayısı: 0/0
Özet
Bu derleme çalışmasının amacı, çocuk mizacına ilişkin temel kuramsal yaklaşımları bütüncül bir çerçevede ele alarak, çocukluk döneminde mizacın şekillenmesinde etkili olan ilişkisel ve çevresel faktörleri kuramsal düzeyde tartışmaktır. Mizaç, bireyin doğuştan getirdiği ve erken çocukluk döneminden itibaren gözlemlenebilen biyolojik temelli eğilimler olarak tanımlanmakta ve bireysel farklılıkların önemli bir kaynağını oluşturmaktadır. Bu çalışma, anlatı derleme yaklaşımına dayanmaktadır ve çocuk mizacını açıklayan başlıca kuramsal yaklaşımlar sistematik bir kuramsal çerçeve içinde incelenmiştir. Mizacın gelişimsel süreçler içerisinde ilişkisel ve çevresel etkenlerle nasıl etkileşime girdiği kuramsal yaklaşımlar ışığında değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Thomas ve Chess’in mizaç sınıflandırması, Rothbart’ın psikobiyolojik mizaç modeli, Kagan’ın ketlenmiş/ketlenmemiş mizaç yaklaşımı, Buss ve Plomin’in mizaç boyutları ile Cloninger’in mizaç ve karakter kuramı ele alınmıştır. İncelenen bu kuramsal yaklaşımlar, mizacın biyolojik temelli ve görece süreklilik gösteren bir yapı olduğunu ortaya koymakla birlikte, çocukluk döneminde bakım veren–çocuk etkileşimi, bağlanma örüntüleri ve çevresel bağlamlar aracılığıyla düzenlenebilir ve desteklenebilir yönlerinin bulunduğunu vurgulamaktadır. Çalışmada ayrıca bağlanma kuramı ve gelişimsel yörünge yaklaşımı, mizacın gelişimsel yansımalarını açıklayan tamamlayıcı kuramsal çerçeveler olarak ele alınmış; mizacın bilişsel, sosyal-duygusal ve öz-düzenleme süreçleriyle olan ilişkisi tartışılmıştır. Bu bağlamda mizacın geliştirilmesi, biyolojik temelin değiştirilmesinden ziyade, çocuğun mizaç özellikleri ile içinde bulunduğu ilişkisel ve çevresel koşullar arasındaki uyumun artırılması olarak ele alınmaktadır. Sonuç olarak bu derleme, çocuk mizacının kuramsal temellerini ilişkisel ve çevresel faktörler bağlamında bütüncül bir bakış açısıyla sunarak, mizacın gelişimsel yansımalarının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Anahtar kelimeler: Çocuk mizacı, mizaç kuramları, gelişimsel sonuçlar, erken çocukluk, ilişkisel ve çevresel faktörler
APA 7th edition
Bilgen, Z., & Dalkiran, T. (2026).
Kuramsal Çerçevede Çocuk Mizacının Gelişimi: Çocukluk Döneminde İlişkisel ve Çevresel Etkiler
. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 20(55), 52-73. Harvard
Bilgen, Z. and Dalkiran, T. (2026).
Kuramsal Çerçevede Çocuk Mizacının Gelişimi: Çocukluk Döneminde İlişkisel ve Çevresel Etkiler
. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 20(55), pp. 52-73. Chicago 16th edition
Bilgen, Zehra and Tugce Dalkiran (2026). "
Kuramsal Çerçevede Çocuk Mizacının Gelişimi: Çocukluk Döneminde İlişkisel ve Çevresel Etkiler
". Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi 20 (55):52-73.Arkar, H. (2008). Cloninger’in mizaç ve karakter boyutları ile kişilik bozuklukları arasındaki ilişki. Klinik Psikiyatri, 11(3), 115–124.
Atayeter, B. (2020). Ebeveynlerin bilişsel esneklik ve mükemmeliyetçilik düzeyleri ile okul öncesi dönem çocuklarının mizaç özellikleri arasındaki ilişki (Order No. 31969982). Available from ProQuest Dissertations C Theses Global. (3186873008). https://www.proquest.com/dissertations- theses/ebeveynlerin-bilişsel-esneklik-ve/docview/3186873008/se-2
Aydın, A. (2015). Gelişimsel kekemelik ve mizaç: kekeleyen, tipik gelişim gösteren ve kekemeliği kendiliğinden iyileşen çocukların mizaç özelliklerinin karşılaştırılması / Temperament and developmental stuttering: stammering, and stuttering that resolved spontaneously comparison of typical development showing children's temperament properties (396571) [ Doktora tezi., Anadolu Üniversitesi]. Yök Ulusal Tez Merkezi.
Banamtuan, M. F., & Natonis, H. Y. (2019). Early Childhood Mindset Stimulation for Understanding Pancasila Through Affective Education. JPUD-Jurnal Pendidikan Usia Dini, 13(1), 29-42.
Berk, L. E. (2004). Development Through the Lifespan. Pearson Education, Inc.
Beşbudak, M., Nazlı, A. K., & Taş, N. Ö. (2022). Kişisel Gelişim Aracı Olarak Sosyal Medya: Türkçe TEDx Konuşmaları Üzerine Betimsel Analiz. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (37), 273-296.
Blair, C., & Raver, C. C. (2015). School readiness and self-regulation: A developmental psychobiological approach. Annual review of psychology, 66(1), 711-731.
Blair, C., & Raver, C. C. (2015). School readiness and self-regulation: A developmental psychobiological approach. Annual Review of Psychology, 66, 711–731.
Boivin, J. A., & Melito-Conners, T. (2022). Self-Care is Not Selfish: The Impact of Self-Care and Renewal on School Climate. In C. Bernadowski (Ed.), Strategies and Methods for Implementing Trauma-Informed Pedagogy (pp. 246-271). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-7998-7473-7.ch013
Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Orijinal çalışma 1969)
Burger, J. M. (2006). Kişilik. Kaknüs Yayınları.
Buss, A. H., & Plomin, R. (1984). Temperament: Early developing personality traits. Lawrence Erlbaum Associates.
Cankardaş, S. (2019). Kadın ve erkeklerde olumsuz değerlendirilme korkusunun belirlenmesinde algılanan ebeveyn tutumları ve benlik saygısının rolü. Studies in Psychology, 39(1), 79-97.
Cankurt, N. B. (2025). Okul Öncesi Dönem Çocukların Mizaç Özellikleri ve Duygu Düzenlemelerinde Anne-babalarının Duygu Düzenleme Becerilerinin Aracılık Rolü.
Carey, S. (2009). The origin of concepts. Oxford University Press.
Caspi, A., & Shiner, R. (2006). Personality development. In Handbook of Child Psychology.
Caspi, A., & Shiner, R. L. (2006). Personality development. In N. Eisenberg (Ed.), Handbook of child psychology (6th ed., Vol. 3, pp. 300–365). Wiley.
Çapuk, H. (2022). Gelişim dönemlerine göre karakter gelişimi. Anatolian Journal of Health Research, 3(3), 157–162.
https://doi.org/10.29228/anatoljhr.63543
Eisenberg, N., Zhou, Q., Spinrad, T. L., Valiente, C., Fabes, R. A., & Liew, J. (2005). Relations among positive parenting, children's effortful control, and externalizing problems: A three-wave longitudinal study. Child Development, 76(5), 1055-1071.
Erduran, N. (2022). Okul öncesi eğitime devam eden çocukların mizaç özellikleri ile yaratıcılıkları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
Ergün, Ü. B. K. (2020). Gazzali düşüncesinde eğitimin fıtrat ve mizaç ile ilişkisi. Afyon Kocatepe Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 3(1), 23-38.
Fox, N. A., Henderson, H. A., Rubin, K. H., Calkins, S. D., & Schmidt, L. A. (2001). Continuity and discontinuity of behavioral inhibition and exuberance. Child Development, 72(1), 1–21.
Goldsmith, H. H., Buss, A. H., Plomin, R., Rothbart, M. K., Thomas, A., Chess, S., Hinde, R. A., & McCall, R. B. (1987). What is temperament? Four approaches. Child Development, 58(2), 505–529.
Grist, C. L., & McCord, D. M. (2010). Individual differences in preschool children: Temperament or personality? Infant and Child Development, 19(3), 264–274. https://doi.org/10.1002/icd.663
Güngör, (2023) (Ed.) Dokuz Bilinmeyenli Çocuk. Efe akademi Yayınları
Hamer, D. & Copeland, P. (2000). Genlerimizle Yaşamak. (F. Özbay, Çev.). Evrim Yayınevi.
Harter, S. (2015). The construction of the self: Developmental and sociocultural foundations (2nd ed.). Guilford Press.
John, O. P., Robins, R. W., & Pervin, L. A. (Eds.). (2010). Handbook of personality: Theory and research. Guilford Press.
Kagan, J. (2018). Galen's prophecy: Temperament in human nature. Routledge.
Kandır, A., & Alpan, U. Y. (2008). Okul öncesi dönemde sosyal-duygusal gelişime anne-baba davranışlarının etkisi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(14), 33-38.
Karaş, Z., & Altun, F. (2022). Okul öncesi çocuklarının duygu düzenleme becerileri: çocuğun mizacı ile ebeveyninin duygusal zekâsı ve psikolojik iyi oluşunun rolü nedir? Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12(2), 1268-1283.
Kartal, M. S. (2022). Ebeveyn tutumunun çocuğun mizaç ve kişilik özellikleri üzerine etkisi (Master's thesis, Istanbul Sabahattin Zaim University (Turkey)).
Kochanska, G., DeVet, K., Goldman, M., Murray, K., & Putnam, S. P. (1994). Maternal reports of conscience development and temperament in young children. Child development, 65(3), 852-868.
Koltcheva, N. (2023). EU-SELF: An European Platform about Social and Emotional Skills in Early Childhood Education. Revista Românească pentru Educaţie Multidimensională, 15(2), 35-54.
Köknel, Ö. (1985). Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. Altın Kitaplar Yayınevi
Kristal, J. (2004). The Temperament Perspective. Paul H. Brookes Publishing Co.
Liu, P., Vandermeer, M. R., Mohamed Ali, O., Daoust, A. R., Joanisse, M. F., Barch, D. M., & Hayden, E. P. (2022). Maternal depression, child temperament, and early-life stress predict never-depressed preadolescents’ functional connectivity during a negative-mood induction. Clinical Psychological Science, 10(1), 141-160.
McAdams, D. P., & Olson, B. D. (2010). Personality development: Continuity and change over the life course. Annual Review of Psychology, 61, 517–542. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.093008.100507
Moller, J. S. (1983). Relationships between temperament and development in preschool children. Research in Nursing & Health, 6(1), 3–10. https://doi.org/10.1002/nur.4770060106
Nurani, Y., Pratiwi, N., Situmorang, R., & Lestari, N. G. A. M. Y. (2024). Children’s Character Learning Model Based on Indonesian Local Wisdom: Implemented to Early Childhood Education in Play Centers. JPUD-Jurnal Pendidikan Usia Dini, 18(1), 99-111.
Pérez-Edgar, K., & Fox, N. A. (2018). Temperament and anxiety: The role of attention bias and effortful control. Annual Review of Psychology, 69, 71–96.
Rothbart, M. K. (1989). Temperament in childhood: A framework. Temperament in childhood, 5973.
Rothbart, M. K. (2007). Temperament, development, and personality. Current Directions in Psychological Science, 16(4), 207–212.
Rothbart, M. K., & Bates, J. E. (2006). Temperament. Handbook of child psychology, 3, 99-166.
Sanson, A., Hemphill, S. A., & Smart, D. (2004). Connections between temperament and social development: A review. Social Development, 13(1), 142–170. https://doi.org/10.1046/j.1467-9507.2004.00261.x
Sanson, A., Hemphill, S. A., Yağmurlu, B., & McClowry, S. (2010). Temperament and social development. In P. K. Smith & C. H. Hart (Eds.), The Wiley‐Blackwell handbook of childhood social development (2nd ed., pp. xx–xx). Wiley-Blackwell.
Saphire-Bernstein, S., Way, B. M., Kim, H. S., Sherman, D. K., & Taylor, S. E. (2011). Oxytocin receptor gene (OXTR) is related to psychological resources. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(37), 15118-15122.
Sarı, B. A. (2018). Mizaç özellikleri ve gelişime etkileri. Turkiye Klinikleri J Child Psychiatry-Special Topics, 4(1), 5-9.
Shiner, R. L., & Masten, A. S. (2012). Childhood personality as a harbinger of competence and resilience in adulthood. Development and psychopathology, 24(2), 507-528.
Shiner, R. L., Buss, K. A., McClowry, S. G., Putnam, S. P., Saudino, K. J., & Zentner, M. (2012). What is temperament now? International Journal of Psychology, 47(6), 436–444. https://doi.org/10.1080/00207594.2012.710415
Sjamsir, H., Rozie, F., Dewi, S. A., & Liana, H. (2024). Parental Role: Internalization of the Development of Independent, Disciplined, and Responsible Character Values for Children Aged 5-6 Years. JPUD-Jurnal Pendidikan Usia Dini, 18(1), 18-29.
Sroufe, L. A. (1996). Emotional development: The organization of emotional life in the early years. Cambridge University Press.
Strickhouser, J. E., & Sutin, A. R. (2020). Family and neighborhood socioeconomic status and temperament development from childhood to adolescence. Journal of personality, 88(3), 515-529.
Thomas, A., & Chess, S. (1977). Temperament and development. Brunner/Mazel.
Trawick-Smith, J. (2018). Erken Çocukluk Döneminde Gelişim [Çok Kültürlü Bir Bakış Açısı]. (Ö. Özgün, Çev.). Nobel Yayıncılık.
Yavuzer, H. (2019). Çocuk Psikolojisi. (44. Baskı). Remzi Kitabevi.
Yılmaz, E. D. (2010). Çocuklarda S Tip Mizaç Modeli’ne göre Kişilik ve Karakter Gelişimi. Hayat Yayınları.
Zihni Çamur, D. (2016). Cloninger'in mizaç ve karakter envanteri ile Akıskal'ın Temps-A ölçeğine göre mizaç özellikleri ile ağrı eşiği ve toleransı arasındaki ilişki [Tıpta Uzmanlık tezi., Bezm-i Alem Vakıf Üniversitesi]. Yök Ulusal Tez Merkezi.
